Sonraki dönemlerde Fıkh'ın "usûl" ve "fürû" şeklinde iki ana kısma ayrıldığını biliyoruz. Usûl kısmı, dini hükümlerin kaynakları ile bu kaynaklardan hüküm çıkarma metodlarını, fürû kısmı ise mezkür kaynaklardan belli metodlarla çıkarılan, elde edilen hükümleri, dinî-amelî kaide ve talîmatı ihtiva etmektedir.

-

-SAHÂBE DEVRİ

(Fıkhın Gelişme Çağı)

A- HULEFÂ-Î RÂŞİDİN DEVRİ

1- Devre Umûmî Bakış

2- Hüküm Kaynakları

3- İctihad ve İftâ Bakımından Sahâbe

4- Sahâbe Devrinde Hüküm ve İctihad Prensipleri ile Bazı Örnekler

5- Sahâbe Devrinde İhtilâf

6- Mezhebler

7- Sahâbe Fukahâsı

Hz. Ebû-Bekr

Hz. Ömer

Hz. Osmân

Hz. Alî

Abdurrahman b. Avf

Abdullah b. Mes'ûd

Zeyd b. Sâbit

Muâz b. Cebel

Ubeyy b. Kâ'b

Ebû-Mûsâ el-Eş'arî

Ebu'd-Derdâ Uveymir b. Âmir

Ubâde b. es-Sâmit

Ammâr b. Yâsir

Huzeyfe b. el-Yemân

Ebû-Zerr el-Ğıfârî

Selmân el-Fârisî

Ebû-Ubeyde b. el-Cerrâh

Ebû-Sa'îd el-Hudrî

Ummu-Seleme

Âişe bt. Ebû-Bekir

Abdullah b. Abbâs

8- Fıkıh Bakımından Devrin Özellikleri

9- Tedvîn

B- EMEVİLER DEVRİ

1- Nesil

2- Hadîs Rivâyeti

3- Nazarî Fıkıh

4- Hicaz ve Irak Medreseleri

5- Tâbiûn Fakihleri

6- Tedvîn

-

-ABBÂSÎLER DEVRİ

(Fıkhın Olgunluk Çağı)

A- DEVRE UMÛMÎ BAKIŞ

B- ABBÂSÎLER DEVRİNDE FIKIH

1- Din Bilgileri ve Abbâsîler

2- Fıkhın Genişlemesi ve Gelişmesi

3- Fukahânın İhtilâfı

4- İctihad Hürriyeti ve Mezheblerin Doğuşu

5- Rey ve Hadîs Mektepleri

C- TEDVİN FAALİYETİ

E- FUKAHÂ

Üçüncü Bölüme Ek

FIKIH MEZHEBLERİ

Birinci Alt Bölüm

(Dört Mezheb)

I- DÖRT İMÂMIN MEDRESE ve ÜSTADLARI

A- MEDRESELERİ

B- ÜSTADLARI

C- HAYAT HİKÂYELERİ

1- Ebû-Hanîfe

2- Mâlik b. Enes

3- İmam Şâfiî

4-Ahmed b. Hanbel

II- DÖRT İMAMIN İCTİHAD USÛLLERİ

A- EBÛ HANİFE'NİN USÛLÜ

1- Ebû-Hanife ve Hadîs

2- Kıyas ve İstihsân

3- İctihadından örnekler

4- Hanefî Mezhebi ve Hiyel

B- İMAM MÂLİK'İN USÛLÜ

1- Kitab

2- Sünnet

3- Kıyas

4- Sahâbî Kavli

İmam Mâlik'in ictihadından örnekler

C- İMAM ŞÂFİÎ'NİN İCTİHAD USÛLÜ

D- AHMED B. HANBEL'İN İCTİHAD USÛLÜ

III- MÜCTEHİD İMAMLAR ve MASLAHAT PRENSİBİ

A- EBÛ- HANİFE

B- İMAM MÂLİK

C- İMAM ŞÂFİ'Î

D- İMAM AHMED B. HANBEL

IV- İCTİHAD ve TAKLİD KARŞISINDA DÖRT İMAM

V- TALEBE VE ESERLERİ

A- EBÛ- HANÎFE

1- Talebesi

2- Kitaplar

B- ŞAFİ'Î

1- Talebesi

2- Kitaplar

C- MÂLİK

1- Talebesi

2- Kitaplar

D- AHMED B. HANBEL

1- Talebesi

2- Kitaplar

İkinci Alt Bölüm

(Yaşamayan Mezhepler)

I- el-HASENU'L-BASRÎ MEZHEBİ

II- EVZÂÎ MEZHEBİ

III- SEVRÎ MEZHEBİ

IV- el-LEYS b. SA'D MEZHEBİ

V- TABERÎ MEZHEBİ

VI- ZÂHİRİYYE MEZHEBİ

VII- SÜFYAN b. UYEYNE MEZHEBİ

VIII- İbn. RÂHÛYE MEZHEBİ

IX- EBÛ-SEVR MEZHEBİ

X- el-ABBÂDÂNÎ MEZHEBİ

XI- İbn Ebî-LEYLÂ MEZHEBİ

XII- el-EYLÎ MEZHEBİ

XIII- İBN YESAR MEZHEBİ

XIV- YAHYA b. ÂDEM MEZHEBİ

XV- ŞURAYH MEZHEBİ

XVI- NEBÎL MEZHEBİ

XVII- İbn KÂMİL MEZHEBİ

Üçüncü Alt Bölüm

(Sünnî Olmayan Fıkıh Mezhepleri)

I- HAVÂRÎC

II- ZEYDİYYE

III- İMÂMİYYE

Dördüncü Alt Bölüm

(Mezheplerin Yayılması)

I- YAYILMANIN ÂMİLLERİ

II- MEZHEBLERİN YAYILMASI

III- GÜNÜMÜZDE FIKIH MEZHEBLERİNİN BÖLGELERİ

-SELÇUKLULAR DEVRİNDE FIKIH
(Fıkhın Duraklama Çağı)
A- SİYÂSÎ DURUM
B- FIKIH TARİHİ BAKIMINDAN DEVRİN HUSUSİYETLERİ
1- Taklid Rûhu
2- Münazara ve Münakaşalar
3- Mezheb Taassubu
4- İctihad Kapısının Kapanması
C- TEDVİN HAREKETİ
1- Usûl ve Kitapları
2- Tercih Gayesine Yönelmiş Kitaplar
3- Mezheb Müdâfaasını Hedef Alan Çalışmalar
D- ADLİYE TEŞKİLÂTI VE KANUN
E- BAŞLICA FIKIH BİLGİNLERİ
Hanefîler
Mâlikîlerden
Şâfiîlerden
Diğer mezheblerden

-

-MOĞOL İSTİLÂSINDAN MECELLE'YE KADAR
(Fıkhın Gerileme Çağı)
A- SİYÂSÎ DURUM
B- BU DEVİRDE İCTİHAD ve FIKIH
C- ADLÎ TEŞKİLÂT ve KAZA
1- Anadolu Beyliklerinde
2- İlhanlılarda
3- Karakoyunlu ve Akkoyunlularda
4- Memlûklerde
5- Osmanlılarda
D- HÜKÜM KAYNAKLARI
1- Kanunnâmeler
2- Fıkıh ve Fetvâ Kitapları
E- BAŞLICA FIKIH BİLGİNLERİ ve ESERLERİ
1- İbn el-Hâcîb
2- İbn Abdisselâm
3- Ebû-Şâme
4- el-Karâfî
5- İbn Dakîkı'l-Iyd
6- Ebu'l-Berekât en-Nesefî
7- İbn er-Rif'a
8- et-Tûfî
9- İbn Ruşeyd
10- İbn ez-Zemelkânî
11- İbn Teymiyye
12- İbn Seyyidi'n-nâs
13- İbn Kudâme
14- Ebû-Hayyân
15- Sadru'ş-Şerîa
16- el-Udfuvî
17- ez-Zehebi
18- İbn Kayyim
19- Dâvûd-i Kaysarî
20- es-Sübkî
21- el-İtqânî
22- İbn es-Sübkî
23- el-İsnevî
24- Cemâleddin Aksarâyî
25- el-Bâbertî
26- et-Teftâzânî
27- Alâuddîn el-Esved
28- İbn Arafe
29- el-Bulqînî
30- Zeynüddîn el-Irâkî
31- İbn Berhân
32- Seyyid Şerif
33- İbn eş-Şihneti'l-Kebîr
34- el-Fîrûzâbâdî
35- Simavna Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddîn
36- Molla Fenârî
37- İbn Nâcî
38- İbn el-Vezîr
39- et-Tarablüsî
40- İbn Merzuk
41- el-Bürzülî
42- İbn Hacer el-Askalânî
43- Aynî
44- İbn el-Hümâm
45- Hızır Beg
46- Celâleddin el-Mahallî
47- İbn Kutlubuğâ
48- Molla Hüsrev
49- Sinan Paşa
50- Hocazâde
51- Molla Gûrânî
52- Şeyh İbn el-Vefâ
53- Molla Lutfî
54- Süyûtî
55- Zenbilli Ali Cemâlî Efendi
56- İbn-i Kemâl
57- Sa'dî Çelebi
58- Şeyhzâde
59- İbrâhîm el-Halebî
60- İbn Nüceym
61- Ebu's-Suûd
62- Hâmid Mahmûd Efendi
63- Hoca Sa'düddîn Efendi
64- Aliyyu'l-Kaarî
65- İbn er-Râşîd
66- Hayruddîn er-Ramlî
67- Bolevî Mustafa Efendi
68- İbrâhîm el-Kürdî
69- Çatalcalı Alî Efendi
70- el-Makbilî
71- Şâh Veliyyullah
72- el-Emîru's-San'ânî
73- Seyyid Abdulkadir el-Kevkebânî
74- el-Mağribî es-San'ânî
75- eş-Şevkânî
76- İbn Âbidîn

-

-MECELLE'DEN ZAMANIMIZA KADAR
(Uyanış Çağı)
A- İSLÂM DÜNYASI
B- İCTİHAD ve FIKIH
C- ADLİYE TEŞKİLÂTI ve KANUNLAŞTIRMA
1- Mahkemeler
2- Kanunlaştırma ve Kanunlar
a) Türkiye'de
b) Diğer İslâm Ülkelerinde Kanunlaştırma
Mısır
Suriye
Irak
Ürdün
Lübnan
Fas ve Tunus
Hindistan ve Pâkistan
Endonezya
c) Kanunlaştırma Hareketinin Sebepleri
d) Kanunların Umûmî Vasıfları
D- MECELLE
1- Mecelle Vaz'ının Âmilleri
2- Medenî Kanun Çevresinde Yapılan Mücadele ve Münakaşalar
3- Mecelle Cemiyeti
4- Mecelle'nin Muhtevâ, Sistem ve Metodu
5- İstinad Ettiği Kaynak ve İctihadlar
6- Mecelle'nin Tenkidi
7- Mecelle'nin Ta'dîli Çalışmaları
8- Mecelle'nin İlgâsı ve T. Medenî Kanununa Geçiş
9- Mecelle Üzerine Çalışmalar
E- SON DEVİR FUKAHÂSI
1- el-Leknevî
2- el-Mercânî
3- Kadri Paşa
4- Sıddık Hasen Han
5- Ömer Hilmî Efendi
6- Cevdet Paşa
7-8- el-Azîmâbâdî
9- Abduh
10- el-Kaasimî
11- el-Hudarî
12- Ali Haydar Efendi
13- Reşîd Rizâ
14- Elmalılı Hamdi Efendi
A- TÜRKİYE'DE
B- DİĞER ÜLKELERDE
F- TEORİ VE PRATİKTE İSLÂM HUKUKUNUN BUGÜNÜ VE GELECEĞİ
1- Prof. Fuad Köprülü'nün Değerlendirmesi
2- René David
3- Prof. Dr. Hasen Hâmid Hassân

-

-6- Hz. Peygamber ve Ashâbının İctihadı:
Fıkıh Usûlü kitaplarında Rasûlullah'ın ictihad ederek hükme varmasının caiz olup olmadığı tartışılmıştır. Tartışmanın bir tarafına göre O'nun din konusunda her söylediği vahye dayanır (Necm: 53/4), bilgi ve hüküm kaynağı olarak vahiy bulununca da ictihada ihtiyaç yoktur. Diğer tarafa göre ise O'nun söylediklerinin vahye dayalı olması, Kur'ân âyetleri ile ilgilidir, Kur'ân-ı Kerîm'de ne varsa hem mânası ve hem de sözleri ile Allah'a aittir. Allah tarafından Rasûlüne vahyedilmiştir. Sünnete gelince bunun büyük bir kısmının mânası yine Allah tarafından vahyedilmiştir, sözleri ise Allah Rasûlüne aittir ve bunların da önemli bir kısmı O'nun sözleri ile değil, ashâbın anlayış ve kavrayışlarına göre kendi sözleri ile rivayet edilmiştir. Sünnetin bir kısmının ise hem mânası ve hem de sözleri Rasûlullah'a aittir. Şüphesiz Rasûlullah'ın ictihadı, Allah'ın kontrolü altındadır, ashâbın ictihadı da Allah Rasûlü'ne arzedildikten ve O'nun tasvibini aldıktan sonra Sünnet hükmüne geçmektedir. Ancak bu gerçek, onların ictihad etmediklerine, ictihad yolunu kullanmadıklarına delil olmaz.

-Hz. Peygamber'in ictihadından örnekler:
a) Bedir savaşında alınan esirlere yapılacak muâmele hakkında bir vahiy gelmemişti. Hz. Peygamber meseleyi ashabiyle istişâre etti. Hz. Ömer öldürülmeleri, Hz. Ebû-Bekir fidye karşılığında salınmaları fikrini ileri sürdüler. Resûl-i Ekrem de ikinci fikre katıldı. Bu istişârî ictihad üzerine gelen âyet şöyle diyordu: "Yeryüzünde savaşırken düşmanı yere sermeden esir almak hiç bir peygambere yaraşmaz. Gerçi dünya malını istiyorsunuz, oysa Allah âhireti kazanmanızı ister; Allah aziz ve hakîmdir. Daha önceden Allah'tan bir hüküm gelmiş olmasaydı aldıklarınızdan ötürü size büyük bir azap gelirdi."(19) Bu vahiy üzerine Rasûl-i Ekrem ağlıyarak şöyle demiştir: "Fidye aldıkları için ashâbıma azâb şu ağaç kadar yaklaşmıştı... Eğer azap gelseydi Ömer'den başkası kurtulamazdı."(20)
Allah Teâlâ, ictihadında hatâ edenlere azâb etmiyeceğini beyan ettiği için azap bahis mevzûu olmamış, fakat hatâyı açıklamıştır.
b) Bazı münafıklar Tebük Seferine katılmamak için mazeretler uydurmuş ve Hz. Peygamber'den izin almışlardı. Allah Teâlâ bunun üzerine Rasûlüne şüple hitap etti: "Allah seni affetsin! Doğrular sana belli olup yalancıları da bilmeden önce niçin onlara izin verdin?"(21)
c) Hanımlarından birine Rasûl-i Ekrem şöyle demiştir: "Eğer kavmin küfürden yeni ayrılmış olmasalardı Kâbe'yi Hz. İbrahîm'in temelleri üzerine yeniden yapardım."(22)
d) Misvâk hakkında: "Ümmetime güçlük çıkarmış olmasam her namaz için misvâk kullanmalarını isterdim."(23)
Bunlar Hz. Peygamber'in, mesâlih ve mefâsidi, fayda ve zararı göz önüne alıp mukayese ederek de hüküm ve karara vardığını göstermektedir.
e) Peygamberimiz (s.a.) eşlerinden Zeyneb b. Cahş'ın odasında onun sunduğu bal şerbetini içmiş ve bu sebeple orada biraz fazlaca kalmıştı. Bu durum diğer iki eşinin kıskançlığını tahrik ettiği için aralarında sözleşerek ağzından kötü bir kokununun geldiğini söylediler. O da bir daha bal şerbeti içmemek üzere yemin etti. Bu hükmü ve davranışı vahiy mahsûlü olmadığı, kendi ictihad ve takdirine dayandığı içindir ki, hâdise üzerine gelen âyet (vahiy) şöyle diyordu: "Ey peygamber! Eşlerinin rızâsını gözeterek Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin kendine haram ediyorsun? Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir." (Tahrîm: 66/1)
f) Bedir savaşında Rasûlullah (s.a.) askeri kuyuların başladığı yere yerleştirmişti. Sahâbeden el-Habbâb "Bunu, vahiy ile mi yoksa şahsî görüş ve takdirinize göre mi yaptınız" diye sordu, vahiy ile olmadığı cevabını alınca "Uygun olanı kuyuları arkamıza almamız ve düşmanı sussuz bırakmamızdır" dedi. Hz. Peygamber bu reyi uygun bularak yeri değiştirdi. Muhtemeldir ki, Peygamberimiz düşmanı insan dışı canlılara benzeterek "onlar nasıl sudan mahrum edilemez ise bunlar da edilemez" kıyasını yapmıştı. el-Habbâb ise savaş durumunu ve düşmanın hayat hakkının bulunmadığını göz önüne alarak bir başka kıyâs veya istidlâl ile zikredilen görüşünü ileri sürdü.
g) "Annem vefat etti, adayıp da tutamadığı orucu var, onun namına ben tutsam olur mu?" diye soran kadına "Annenin bir borcu olsaydı da sen onu ödeseydin borcu ödenmiş olmaz mıydı" buyurdu, kadın "Evet ödenmiş olurdu" deyince "Allah'a olan borç ödenmeye daha lâyıktır" dedi.(24)
h) Oruçlu iken eşini öpünce orucunun bozulduğunu zanneden Ömer'e "Su ile ağzını çalkalasan orucun bozulur mu idi?" cevabını verdiler.(25)
ı) Şu örnekler Allah Teâlâ'nın O'na doğrudan hüküm verme ve kaide koyma selâhiyeti verdiğini, "şu konularda dilediğin hükmü ver ve koy" dediğini göstermektedir:
"Hâmile kadınların çocuklarını emzirmelerini yasaklamak istedim, sonra Bizans ve İran kadınlarının bunu yaptıkları halde çocuklarına zarar vermediğini hatırlayarak yasaklamaktan vazgeçtim."(26)
"Ümmetime güçlük verecek olmasaydım her namazdan önce dişlerini misvak ile temizlemelerini emrederdim."(27)
Rasûlullah (s.a.) müslümanlara hac ibâdetinin farz olduğunu bildirirken birisi "Her yıl bir kere yapmak farz mı" diye sormuştu, Peygamberimiz şöyle buyurdular: "Evet deseydim her yıl haccetmeniz farz olurdu, buna da güç yetiremezdiniz. Size bir şeyi buyurmadığım müddetçe siz de beni kendi halime bırakın, sizden öncekilerin mahvolması ancak peygamberlerine durmadan gelip gidip soru sormaları yüzünden olmuştur."(28)
"Mekke'nin ağacı kesilmez, otu yolunmaz" buyurdukları zaman Abbâs "Mekke ayrığı (izhir) müstesnâ" demiş, Peygamberimiz de bunu tasvib ederek tekrarlamışlardır.(29) Yasaklama teferruâtına kadar vahiy mahsûlü olsaydı bir sahâbînin sözü üzerine mezkür istisna yapılmazdı.
Hayber'in fethinde akşam olunca askerler ocakları yakmış ve kazanları üzerine koymuşlardı. Hz. Peygamber ne pişireceklerini sorunca "Ehlî eşek eti" cevabını verdiler. Bunun üzerine "Kazanları dökün ve kırın" buyurdu. İçlerinden birisi "İçindekini döküp yıkasak olmaz mı" diye sorunca "Bu da olur" cevabını verdiler.(30)

Sahâbenin ictihadından örnekler:
a) Hz. Peygamber Muâz'ı kadı olarak Yemen'e gönderirken ne ile hükmedeceğini sormuş, Muâz da -Kitap ve sünnetten sonra- "Reyimle ictihad ederim" demişti. Bu cevap Rasûlullah tarafından tasvip edilmiştir.(31)
b) Hendek savaşının sonunda Hz. Peygamber: "Hiç biriniz Benû-Kurayza'ya varmadan ikindiyi kılmasın!" buyurmuştu. Hedefe varmadan ikindinin vakti daralınca sahâbe ikiye ayrıldı; bir grup "Bundan maksat bir an önce oraya yetişin demektir" diyerek ikindiyi yolda kıldılar. Diğer grup ise hadisin lafzına bakarak yola devam ettiler. Hz. Peygamber duruma muttali olunca her iki tarafın da ictihadını hoş karşılamış, hiçbirini kınamamıştır.(32)
c) Yolculukta su bulamayan iki sahâbî teyemmüm ederek namazlarını kıldılar; biraz gidince su buldular, birisi abdest alıp namazı yeniden kıldı. Diğeri yeniden kılmadı. Sonradan durumu Resûlullah'a bildirince şöyle buyurdu: "Sen iki defa sevap aldın; senin de yaptığın sünnete uygundur ve kıldığın (tek) namaz sana kâfidir."(33)
d) Benî-Kurayza Ahzâb savaşında müslümanlara hıyanet etmiş ve anlaşmayı bozmuşlardı. Savaştan sonra müslümanlar duruma hâkim oldular. Benî-Kurayza kendilerine yapılacak muâmele konsunda Sa'd b. Muâz'ı hakem kıldılar, Sa'd, "eli silah tutan erkeklerinin katledilmesine, kadın ve çocuklarının ise esir edilmelerine" hükmetti, bunun üzerine Rasûlullah (s.a.) "Onlar hakkında Allah'ın hükmü ile hüküm verdin" buyurdu.(34) Sa'd bu hükmünde kıyâs ictihadını kullanmış, hıyanet eden ve antlaşmayı bozanların fiilini, devlete başkaldıran âsîlere, yahut savaş esirlerine kıyas etmiştir.
e) Bir seferde Ammâr b. Yâsir ihtilâm olmuş ve uyanınca bütün vücudunu toprak üzerinden geçirmek suretiyle teyemmüm etmiş ve namazını kılmıştı. Beraberinde bulunan Ömer ise bu şekilde teyemmüm etmemiş ve namazını da kılamamıştı. Seferden dönünce durumu Rasûlullah'a anlattılar. Peygamberimiz dirseklere kadar ellerin ve kolların, çene altına kadar yüzün toprakla meshedilmesi şeklinde yapılan teyemmümün yeterli olduğunu, toprakta yuvarlanmaya gerek bulunmadığını ifade buyurdular.(35) Bu ictihadda Ammâr, teyümmümü su ile yıkanmaya benzetmiş (kıyas etmiş) ve bütün vücudu kaplaması gerektiğine hükmetmişti. Ömer (r.a.) ise "kadınlara dokunmuş ve su bulamamış iseniz temiz toprakla teyümmüm edin" meâlindeki âyeti (Mâide: 5/) cinsî birleşme durumuna varmayan okşama olarak anlamış ve cünüb olan için teyemmümün yeterli olmayacağına, yıkanmanın gerekli bulunduğuna hükmetmişti.
f) Bir seferde Amr b. Âs ihtilâm olduğu için teyemmüm etmiş ve komutan sıfatıyle cemâate imam olarak namaz kıldırmıştı. Seferden dönünce hadiseyi Hz. Peygambere aktardılar, teyemmümünü uygun buldu, fakat imam olmasını hoş karşılamadı. Bu ictihadda Amr, tek başına olanın halini imamın hali ile bir tutmuş, Hz. Peygamber ise bu kıyâsın uygun olmadığına işaret buyurmuşlardır.(36)
g) Sahâbeden Ebû-Sa'îd el-Hudrî bir görev yolculuğunda, akrep sokmuş bir müşriki Fâtiha sûresini okuyup üfleyerek tedâvî etmiş ve karşılığında birkaç koyun almıştı. Yol arkadaşlarından bir kısmı bunun caiz olup olmadığı konusunda tereddüt geçirmişler ve dönünce Rasûlullah'a sormuşlardı; "Peygamberimiz bunu tasvib ettiler

-

-Kur'ân-ı Kerim'de "senden soruyorlar" ifâdesi onbeş defa zikredilmiştir. Ve bunların sekizi fıkıhla alâkalıdır

-İki defa da "senden fetvâ istiyorlar" sözü geçmiştir

-

-

Medine Devir Fıkhı'nın Özellikleri:
Bu devirde ve dolayısıyla İslâm'da dünya hayatı ile ilgili hüküm ve kaidelerin (muâmelât) dayanağını, iyi ve faydalı olanı sağlamak, kötü ve zararlı olanı uzaklaştırmak, kaldırmak (celb-i menâfi', def'i-mefâsid) şeklinde hulâsa etmek mümkündür. Buna kısaca "maslahata riâyet" de denir. Şimdi sıralayacağımız hususiyetler bu esasın çeşitli görünüşleridir:

a) Tedric:
Gerek Kur'ân-ı Kerim ve gerekse onun en sağlam tefsiri ve tamamlayıcısı olan sünnet bir anda indirilmemiş ve buyurulmamıştır. Bu iki kaynağın teşrî (hukukî düzenleme) faaliyeti 23 yıla yakın bir zamanı kaplamıştır. İslâm'ın binası böylece basamak basamak, taş taş, tuğla tuğla tamamlanırken insanların onu daha iyi ve daha kolay anlamaları, öğrenmeleri ve kavramaları sağlanmıştır. Unutmamak gerekir ki, vahyin ilk muhâtabları okuma ve yazma ile alâkaları az olan, daha çok hâfızalarına güvenen araplardır.
Bu tedric ve hedefe adım adım gidiş de birkaç şekilde olmuştur:

aa) Zaman içinde tedrîc:
Bundan maksad hükümlerin bir an ve zaman içinde değil, uzun bir zaman içinde arka arkaya gelmiş olmasıdır.

ab) Hükümler içinde tedrîc:
Mükellefiyetler hep birden gelmediği gibi gelenler de zamanla tekemmül etmiş, istidat ve intibak kazanıldıkça tamamlanmış ve arttırılmıştır. Meselâ: Namaz önce sabah ve akşam iki vakit iken sonra beş vakit olmuştur. Zekâtın miktarı önce sınırlandırılmamış, herkesin istek ve gücüne bırakılmış, sonra miktarlar sabit ve mecburî hâle getirilmiştir. İçki (şarap) önce yasaklanmamış, sadece zararlı olduğu bildirilmiş, sonra sarhoş iken namaz kılmak menedilmiş, en sonunda da kesin olarak yasaklanmıştır.
İslâm'ın ilk yıllarında müslümanlar azlık olduğundan düşmanları ile savaş emrolunmamış, onların yaptıklarına karşı af ve sabır istenmiştir. Sonra müslümanlar çoğalınca müdâfaa harbine izin verilmiş(4) daha sonra da din yüzünden baskı kalkıncaya, din ve vicdan hürriyeti hâkim olancaya kadar savaşılması farz kılınmıştır.(5)

b) Kolaylık:
Bu devir hükümlerinde göze çarpan bir hususiyet de kolaylıktır. Kur'ân-ı Kerîm'de Allah Teâlâ'nın kullarına güçlük çıkarmak istemediği, kolaylık ve hafiflik istediği açıkça ifade edilmiştir.(6)
Resûl-i Ekrem (s.a.) de: "Kolaylaştırın, güçleştirmeyin; sevdirin, nefret ettirmeyin" buyurmuş, ümmetine güçlük olmasın diye bazı hususları emretmemiştir.(7)
Yalnız bu devre mahsus olmayan kolaylık hususiyetinin bazı örnekleri:
Hastalık, yolculuk, tazyik, yanılma ve unutma bazı hükümlerin hafiflemesi için mazeret kabul edilmiştir. "Zarûretler haramı mübah kılar" kaidesi de aynı esasa dayanır.
Kitâp ve Sünnet çok mükellefiyet getirmemiş, teferruâtla meşgul olmamıştır. Mükellefiyetler, dinin gayesi olan dünya ve âhiret saâdetini temine yetecek kadardır; ne eksik ne de fazla. Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: "Allah bazı şeyleri farz kılmıştır onları elden kaçırmayın, bazı sınırlar koymuştur onları çiğnemeyin, bazı şeyleri haram kılmıştır onları işlemeyin, unuttuğu için değil de size acıdığı için bazı hususlarda sükût etmiştir onları da araştırmayın, üzerine düşmeyin."(8)

c) Nesih:
Nesih, daha sonra gelen bir hükmün önceki hükmü kaldırması demektir. Sadece bu devrede bazı âyet ve hadîsler diğerlerinin hükmünü kaldırmıştır. Bunun hikmeti ilk müslümanları tedrîcen alıştırmak, terbiye etmek, irşadı kolaylaştırmaktır. Bu konu aşağıda ele alınacaktır.
Giriş çerçevesinde verilen bu genel bilgilerden sonra Hz. Peygamber devrinde Fıkh'ı daha yakından ve detaylı olarak ele alabiliriz.

Fıkıh-1=anlamak, kavramak, idrak etmektir.

Ebû Hanîfe fıkıh'ı: "Kişinin, leh ve aleyhindeki şeyleri bilmesidir."

İmam Şâfiî de fıkhı: "Dinin ameli hükümlerini, muayyen delil ve kaynaklarından alarak elde edilen bilgidir"

fıkhın içine "ibâdât, muâmelât, uqûbât" girmektedir. Fıkıh, Hz. Peygamber'in Medine'ye hicretinden vefatına kadar geçen on yıl gibi çok kısa bir süre içinde tamamlanmış, sistemleştirilip tedvin edilmesi için de 57 yıl gerekmiştir.

Hz. PEYGAMBER DEVRİ

(Fıkhın Doğuşu)

Giriş

A- MEKKE DEVRİ

B- MEDİNE DEVRİ

I- HZ. PEYGAMBER DEVRİNDE FIKIH

A- HZ. PEYGAMBER DEVRİNDE USÛL

1- Kur'an-ı Kerîm (nuzulü, yazılması, neshi, toplanması...)

2- Sünnet

3- İcmâ

4- Kıyâs

5- İstidlâl (telâzüm, istishâb, istislâh, istihsân...)

B- Hz. PEYGAMBER DEVRİNDE FÜRÛ

Mekke Dönemi

1- Namaz

2- Beş vakit namaz

3- Temizlik

4- Cuma namazı

Medine Dönemi

Birinci Yıl

1- Hutbe

2- Ezân

3- Nikâh

4- Cihad

5. Belediye nizamı

İkinci Yıl

1- Oruç

2- Bayram Namazları

3- Fıtır sadakası

4- Kurban

5- Zekât

6- Kıblenin Değiştirilmesi

7- Ganîmetler ve taksîmi

Üçüncü yıl

1- Miras Hükümleri

2- Boşanma

Dördüncü yıl

1- Yolculuk ve Savaş Halinde Namaz

2- Recm Cezası

3- Arâzî ıktâ'ı

4- Teyemmüm

5- İffete İftira Cezası

6- Örtünme ve İstizân

7- Hac ve umre

Beşinci yıl

1- Yağmur Duâsı ve Namazı

2- Îlâ

Altıncı Yıl

1- Anlaşma Kaideleri

2- Hac ve Umre Yolunda Engelleme

3- Alkollü İçkiler ve Şans Oyunlarının Yasaklanması

4- Zıhâr

5- Vakıf

6- Isyân ve haydutluğun cezâsı

Yedinci Yıl

1- Bazı Yiyeceklerin Yasaklanması

2- Zırâî Ortaklık

Sekizinci yıl

1- Mekke'nin Kutsîliği ve Dokunulmazlığı

2- Kısâs

3- Alkollü içki satışının yasaklanması

4- Müddetli Evlenmenin Yasaklanması

5- Hukuk karşısında eşitliğin ilânı

6- Kabir Ziyaretine İzin Verilmesi

Dokuzuncu yıl

1- Çıplak Tavâfın Yasaklanması

2- Mulâ'ane

Onuncu Yıl

1- İnsan Haklarının İlânı

2- Vasıyet, neseb, nafaka ve borçla ilgili hükümler

3- Cezanın Şahsîliği

4- Vasıyetin üçte birle sınırlandırılması

5- Faizin Yasaklanması ve Akit Hürriyeti

II- RASÛLULLAH'IN DEVRİNDE KAZÂ VE NOTERLİK

A- KAZÂ

B- İFTÂ

C- NOTERLİK ve RESMÎ YAZIŞMALAR

A- MEKKE DEVRİ:
Hz. Peygamber M. 610 yılında vahye muhâtap olmuş, vazifesi icâbı dini tebliğe başlamış ve 622 yılına kadar Mekke'de kalmıştır. Bu müddet içinde (13 yıla yakın) Kur'ân-ı Kerim'in üçte birinden az eksiği nâzil olmuştur.
Bu devrede Allah Resûlü'nün (s.a.) tebliği daha çok inanç ve ahlâk sahasına yönelmiştir. Zaten ibadet ve hukukî münasebetler bu iki temel üzerine oturmaktadır. Mekke'de fıkıh hükümleri hem azdır, hem de umûmî, küllî bir karakter arzetmektedir.

HZ. PEYGAMBER DEVRİNDE USÛL
1.Kurani kerim
2.sünnet
3.icma
4.Kiyas
5.istidlal

İbnu'l-Arabî, Ahkâmu'l-Kur'ân isimli eserinde bazı hocalarından şunu nakletmiştir: Bakara sûresinde bin emir, bin nehiy (yasaklama), bin fıkıh hükmü ve bin haber vardır

Fıkh'ın ilk tedvininin (kitapta yazılı hale getirilişinin) de, Kur'ân-ı Kerîm'in yazılması ile gerçekleştiği söylenebilir

Hicretten sekiz yıl önce Hz. Ömer'in müslüman olmasında etkili olan âyetler kızkardeşinin elinde yazılı bulunuyordu.

Resûl-i Ekrem'in dünya hayatı son bulduğunda Kur'ân-ı Kerîm'in tamamı hem yazılmış, hem de birçok kişi tarafından ezberlenmiş durumda idi

Ebû-Bekir halîfe olup yalancı peygamberlerle yapılan savaşlarda birçok hâfız şehid düşünce, Hz. Ömer'in teklifi üzerine, Zeyd b. Sâbit başkanlığında bir komisyon kurdu ve çeşitli ellerde bulunan Kur'ân parçalarının bir araya getirilerek yeniden yazılmasını, bir kitap (mushaf) halinde toplanmasını istedi

Osman'ın halîfeliği zamanında yine Zeyd b. Sâbit'in başkanlığındaki bir heyet ana nüshayı çoğalttı ve belli merkezlere birer nüsha gönderildi

-

Âyetin hükmünü tamamen ortadan kaldıran değişikliği nesih sayanlardan İbnu'l-Arabî, Süyûtî gibi araştırıcılar sayıyı yirmiye, Faslı Hacevî onikiye, Hindistanlı Şâh Veliyyullah beşe indirmişlerdir. Bu beş âyet üzerinde son iki âlimin görüşleri birleştirilince sayının daha da azaldığı görülmektedir.(13) Şöyle ki:
1- "İçinizden birine ölüm yaklaştığında, eğer geride mal bırakıyorsa ana-babasına ve akrabasına vasıyet etmesi gereklidir." (Bakara: 2/180) meâlindeki âyeti, "Allah çocuklarınızın miras haklarını size şöylece bildirip emrediyor: Erkek, kadının aldığının iki mislini alacaktır..." (Nisâ: 4/11-12) meâlindeki âyet neshetmiştir. "Vârise vasıyet yoktur; yâni bir kimse ölüye zaten vâris oluyorsa buna ayrıca vasıyet yoluyla mal verilmez" meâlindeki hadîs ise nesheden âyete açıklık getirmektedir.
2- Cumhûra göre kocası ölen kadının koca evinde bir yıl oturma hakkı ve yükümlülüğü (Bakara: 2/240), bekleme müddetinin (iddetin) dört ay on gün olduğunu bildiren âyet (Bakara: 2/234) ile vasiyet ise miras âyeti ile kaldırılmıştır. Koca evinde iddet süresince kalma (süknâ) hakkı, böyle bir hakkın bulunmadığını bildiren hadîs (Buhârî, Tefsîr, 2/41; Talâk 41, 50) ile neshedilmiştir. Şah Veliyyullah'a göre nesih söz konusu olmadan şöyle bir formül ileri sürülebilir: Ölen kocanın daha önce böyle bir vasıyette bulunması farz değil, caiz veya müstehabdır, kadın ise bu vasiyete uyarak koca evinde kalmaya mecbur değildir, muhayyerdir (s. 24).
3- Diğer müelliflerle beraber Hacevî'ye göre "Ona güç yetirebilenler üzerine yoksulları doyuracak bir fidye gereklidir" (Bakara: 2/184) meâlindeki âyet, oruca gücü yetenlerin dilerlerse oruç tutmayıp her oruç için bir fidye (fitre miktarı bedel) verebileceklerini ifade etmektedir ve bu âyet "İçinizden Ramazan ayına ulaşan onda oruç tutsun" (Bakara: 2/185) emri ile neshedilmiştir. Şâh Veliyyullah'a göre "Ona güç yetirenler"den maksat fitre verme gücü bulunanlar" demektir ve âyet, oruç tutanların bir de fitre (fıtır sadakası) vermelerinin -imkâna bağlı olarak- gerekli olduğunu bildirmektedir. Burada nesih söz konusu değildir.
4- Müslümanların ona karşı bir de olsalar cihada devam etmeleri gerektiğini bildiren âyet, bu yükümlülüğü ikiye karşı bir şeklinde değiştiren âyet ile (Enfâl: 8/65-66) neshedilmiştir.
5- Belli bir sayı ve zamandan itibaren Hz. Peygambere evlenmeyi yasaklayan âyet (Ahzâb: 33/52) "Sana eşlerini helal kıldık..." (Ahzâb: 33/50) meâlindeki âyet ile neshedilmiştir. Bu konuda Şâh Veliyyullah farklı bir görüş zikretmediği halde Hacevî aksine görüşlerin bulunduğunu, bazılarının burada neshi kabul etmediklerini ileri sürmektedir.
6- Hz. Peygamber ile gizli bir şey konuşmak isteyenlerin önce fukaraya sadaka vermesini isteyen âyet (Mücâdele: 58/12), bunu takip eden âyet tarafından neshedilmiştir.
7- Müzemmil sûresinin yirminci âyetinde, önce gece namazı farz kılınmış, sonra bu hüküm kaldırılmıştır. Hacevî burada da nesihden bahsetmenin uygun olmadığını, âyetin başında gece namazının, -Hz. Peygambere olduğu gibi- bütün mü'minlere farz kılındığına dair bir delâletin bulunmadığını ileri sürmektedir.

-Herhangi bir asırda yaşayan müctehidlerin tamamının bir fıkıh hükmü üzerinde ittifak etmeleri mânasına gelen icmâ, müctehidlerin çoğuna göre ancak Kitâb ve Sünnet'ten bir delile dayanacaktır; yâni bir âyet veya hadisin belli bir hükmü ifade ettiği, başka bir mânaya gelmediği hususunda asrın müctehidleri fikir ve görüş birliğine varmış olacaklardır

-Kitâb ve Sünnet'te yer alan bir hükmün hangi gerekçeye (vasıf, illet) dayandığı bilinir veya ayrı bir ictihad ile ortaya çıkarılır (tahrîcu'l-menât ictihadı yapılır), sonra aynı gerekçeye sahip bulunan, aynı illet ve vasfı taşıyan bir fiil veya nesneye de aynı hüküm verilirse "kıyâs" ictihadı gerçekleşmiş olur

-İstidlâl:
Kur'ân-ı Kerîm'den ve Sünnet'ten, dil bilgisine ve kaidelerine dayanılarak bilgi ve hüküm elde edildiği gibi bu hükümlerin gerekçesine (illetine) dayanmak suretiyle kıyas yoluyla da hüküm ve bilgi sahibi olmak mümkündür. Bunların dışında kalan bilgi ve hüküm elde etme yolları "istidlâl" kelimesi ile ifade edilmektedir.

-İstidlâl:
Kur'ân-ı Kerîm'den ve Sünnet'ten, dil bilgisine ve kaidelerine dayanılarak bilgi ve hüküm elde edildiği gibi bu hükümlerin gerekçesine (illetine) dayanmak suretiyle kıyas yoluyla da hüküm ve bilgi sahibi olmak mümkündür. Bunların dışında kalan bilgi ve hüküm elde etme yolları "istidlâl" kelimesi ile ifade edilmektedir.

-İstishâb:
Sonraki devirlerde hanbelîler ve zâhirîler tarafından çokça kullanılan istishâb "varlığı sabit olan bir hüküm ve durumun geçmişte veya halihazırda da var sayılması" esasına dayanmaktadır ve çeşitleri vardır. Rasûlullah (s.a.) zamanında mevcut olan istishâb üç çeşittir:

aa) Akıl veya hukukun (şer'in) varlık (sübût) ve devamına delâlet ettikleri şeyin var sayılması, var kabul edilmesidir. Meselâ mülkiyetin sübutunu gerektiren sözün sarfedilmesi üzerine bu hakkın sübutu, borçlanma veya itlâf vaki olunca zimmette borcun sübutu, nikâh akdi yapıldıktan sonra karı koca arasındaki "helal olma" hükmünün devamı bu nevi istishâba dayanmaktadır.
ab) Aklın delaleti ile bilinen asıl yokluğun (el-ademu'l-aslî) hukukî hükümlerde de yok sayılması (istishâbı): "Şer'î (dînî-hukukî) bir delil bulunmadıkça, böyle bir delile dayalı bir değişiklik vukubulmadıkça yükümlülük de yoktur" hükmü böyle bir istishâba dayanmaktadır. Meselâ Kitâb ve Sünnet'ten bir delil bulunmadıkça müslümanın, altıncı bir namaz ile mükellef olması düşünülemez.
ac) Bazı nasların özelleştirilmiş, kayıtlanmış olması, bazılarının da -Rasûlullah zamanında- neshedilmiş bulunmaları ihtimaline rağmen -bu ihtimallerin vukuu bilinmedikçe- mezkür naslarla amel edilmesi de bir nevi istishâba dayanmakta, bu naslar anlaşıldıkları ve oldukları gibi yürürlükte kabul edilmektedir. Bu üç nevi istishâb (hükme varma yolu) Rasûlullah zamanında da kullanılmıştır; ancak bunlardan üçüncüsü daha ziyade ashâb için söz konusudur.

-c) Önceki semâvî dinlere ait hükümler:
Bir önceki din çeşitli sebeplerle devrini tamamlayıp yeni bir peygambere ve kitaba ihtiyaç hasıl olunca Allah Teâlâ yeni peygamberi göndermekte, baştan beri devam eden değişmez din prensipleri yanında değişen hüküm ve kaideler koymaktadır. Buna göre prensip olarak her yeni din bir öncekini yürürlükten kaldırmaktadır. Önceki dinlerde mevcut hüküm ve kaidelerin İslâm dini ve müslümanlar bakımından da geçerli olabilmesi için mevsuk ve mûteber bir kaynakta (Kur'ân-ı Kerîm, sahih hadîsler) zikredilmesi ve ayrıca peygamberimiz tarafından yürürlükten kaldırılmamış bulunması şarttır.

-d) İstihsân:
Mezhep müctehidlerinin yaşadığı devri incelerken ele alınacak olan istihsân metodu, "karşılaşan iki delilden daha kuvvetli olanı tercih" esasına dayanmaktadır. Bu metodu gerek Rasûlullah hayatta iken ve gerekse intikalinden sonra ashâbın kullandıkları anlaşılmaktadır

e) Istıslâh:
"el-Mesâlihu'l-mursele" terimi ile de ifade edilen istıslâh metodu kıyâsa bir cihetten oldukça yakınlığı bulunan bir metoddur. Kıyâs yapabilmek için illetin bilinmesine ihtiyaç vardır, illeti tesbitin yollarından biri de münâsebettir, münâsebet illetin (nassa dayalı hükmün gerekçesinin) hikmet ve maslahata uygun bulunmasıdır. Kur'ân-ı Kerîm'in bir mushafta toplanması, hadîslerin resmen toplattırılıp yazdırılması, minarelerin yapılması, halkı cumaya çağırmak için bir ezan daha (ilk ezan) okutturulması... bu metoda dayalı hükümlere örnektir.

-Gerek istıslâh metodu ve gerekse "harama giden yolu tıkama" mahiyetinde olan seddi-zerîa metodu, Hz. Peygamber'in irşad ve eğitimi ile yetişen ashâb tarafından O'nun yokluğunda kullanılmış, sonra da diğer müctehidlere intikal etmiştir.

 MISIR PİRAMİTLERİ
Dünyanın yedi harikasından günümüze kadar ulaşan tek eser, Mısır'daki Keops Piramididir. Mısır'ın başkenti Kahire yakınındaki Nil Nehrinin batısında bulunan Giza Yaylasında bulunmaktadır. Keops Piramidinin yanında biraz daha küçük olan Kefren ve Mikorinos piramitleri bulunmaktadır. Ayrıca, içlerinde prenseslere ve firavunun en yakın yardımcılarına ait mumyaların bulunduğu beş piramit daha vardır. Büyük Piramit de denen Keops Piramidi, M.Ö. 2800 yıllarına doğru hüküm süren Mısır'ın 4. Sülale devri hükümdarlarından
Keops'un mezarıdır. İkinci büyük piramit, Keops'un kardeşi olan ve O öldükten sonra firavun olan Kefren'e aittir. Küçük piramit ise M.Ö. 2500'lü yıllarda hüküm süren Mikerinos'a aittir. Mısır piramitleri yeryüzündeki anıt-kabirlerin en eskileri ve en büyükleridir. Bunların en haşmetlisi olan Keops Piramidi dış görünüşü ile de "Dünyanın Birinci Harikası" olma niteliğine hak kazanmıştır. Piramitler, firavunun mumyası ile hepsi birbirinden değerli eşsiz nitelikteki sanat eserlerini; kral, kraliçe, prens heykellerini de içlerinde saklıyordu ve bu eşsiz hazineleri saklamak için yapılmışlardır. Keops Piramidinin yüksekliği 138 metredir. Tepeden 10 metre kadar aşınmıştır. Bazıları 10-15 ton ağırlığında olan 2.300.000 adet blok taşın üst üste yığılmasıyla oluşturulmuştur. Bir kenarı 227 metre olan dörtgen tabanı 50.524 metrekarelik bir alanı kaplar. Piramidin iç ortasında, tepeden 100 metre kadar aşağıda ve tabandan 40 metre kadar yukarıda firavunun odası vardır. Firavunun mumyası, hazinesi ve özel eşyası bu odaya konmuştur. Oda 10,5 metre uzunlukta, 5 metre genişlikte ve 6 metre yüksekliktedir. Buraya 50 metrelik bir dehlizden girilir. Biri kraliçeye ait olan iki oda daha vardır.

Tarihçi Herodot'a göre, ağır granit blokları, piramidin üst bölümlerine çıkarmak için 925 metre boyunda, 19 metre genişlikte bir rampa yapılmıştır. Sadece bu rampanın yapılması bile 10 yıl sürmüştür. Bu muazzam mezar, üç ayda bir toplanan 100.000 esirin çalışmasıyla 30 yılda tamamlanmıştır. Daha sonra da Keops'un ve eşinin mumyalanmış cesetleri bu mezara yerleştirilmiştir.
• RODOS HEYKELİ
Rodos'un ilk sakinleri olan Dor'lar, Argos'tan gelen denizci bir kavimdi ve güneş ilahı olan Helios'a taparlardı. Dor'lar Rodos'ta en parlak devrini M.Ö. 3. asırda yaşayan bir medeniyet kurdular. Mısır ve Fenike'nin ürünlerini alıp satarak zengin oldular. Adayı kültür-sanat merkezi, güzel konuşma ve felsefe okulu haline getirdiler. Dor'lar, Makedonya Kralı Demetrios'la yaptıkları bir savaşı kazandıktan sonra, zafer anıtı olarak ve ilahları Helios'a şükran borçlarını ödemek için, Rodos limanının girişine büyük bir Helios heykeli yaptılar. M.Ö.281-280 yılında yapılan 32 metre yüksekliğindeki bu tunç heykel, elinde bir meşale tutuyordu. Bu haliyle Newyork limanındaki Hürriyet Heykeli'ni andırıyordu. Rodoslular bu heykelin kendilerini ve adayı koruduğuna inanırlardı. Bu nedenle her yıl "Helicia" denilen şölenler düzenler, bu heykelin dibinde dört atlı bir arabayı denize atarlardı. İnanışlarına göre, Helios böyle bir arabayla dünyayı dolaşarak insanları gözetlerdi. Rodos heykeli ancak 50 yıl ayakta kalabilmiş ve M.Ö. 223 yılında bir depremde yıkılmıştır. Rodos Kolossosu da denilen bu anıtın heykeltıraşı Lindos'lu Khares'ti. Lindos, Rodos adasının üç büyük kasabasından biridir.

• OLİMPOS'TAKİ ZEUS HEYKELİ
Eski zamanlarda Yunanlılar'ın en büyük festivali, "Tanrıların Kralı Zeus" onuruna düzenlenen Olimpiyat Oyunlarıydı. Bugünkü Olimpiyat oyunlarına benzeyen bu müsabakalarda Anadolu, Suriye, Mısır, Yunanistan ve Sicilya'dan atletler yarışırlardı. Olimpiyatlar ilk kez M.Ö. 776'da başladı. Oyunlar 4 yılda bir düzenleniyordu ve Yunan şehir devletlerinin bütünlüğünü sağlamaya yardımcı oluyordu. Yunanlılar, Yunanistan'ın batı kıyısında Peloponnesus denen bölgedeki Olimpos'ta Zeus adına bir tapınak yaptırmışlardı. Kutsal oyunlar süresince, şehir devletleri arasındaki savaşlar kesiliyor ve oyunlar için Olimpos'a (Olympia) gidecekler için güvenli bir geçiş imkanı sağlanıyordu.
Oyunların yapıldığı yerde bir stadyum ve kutsal bir koruluk vardı. Yunanlılar ilk zamanlarda basit bir yapısı olan tapınağın yerine, zaman içinde oyunların öneminin artmasıyla, yeni ve tanrıların kralının adına yaraşır bir tapınak yapmak istediler. Bunun için Elis'li Libon yeni bir tapınak yapmaya başladı ve M.Ö. 456'da Zeus tapınağı bitirildi.
Tapınak dikdörtgen bir platform üzerine inşaa edilmişti. Binanın yanlarında yer alan 13 adet büyük sütun, tavanı destekliyordu. Her köşede 6 adet sütun vardı. Üçgen şeklindeki tavan heykellerle doldurulmuştu. Kolonların üzerindeki pedimentler, Heracles'in heykelleriyle süslüydü. Tapınağın içerisinde tanrıların kralı Zeus'un görkemli bir heykeli yer alıyordu.
Heykeli, Atina'daki Parthenon tapınağı için Athena heykelini yapan Phidias yapmıştır. Heykel tapınağın batı ucuna yerleştirilmişti. 7 metre genişlikte ve yaklaşık 12 metre yüksekliğindeydi. Zeus, özenle hazırlanmış tahtında oturur şekildeydi. Başı neredeyse tavana değiyordu. Sağ elinde zafer tanrıçası Nike'ı tutuyordu. Sol elindeyse üzerinde çeşitli metallerden kakmalar olan ve üzerinde kartal olan bir hükümdar asası vardı. Altın, abanoz, fildişinden yapılmış olan ve değerli taşlardan kakmaların bulunduğu Zeus'un oturduğu taht, heykelin kendisinden daha etkileyiciydi. Üzerinde, Yunan tanrılarının ve sfenks gibi mistik hayvanların oyma figürleri yer alıyordu.
Heykelin derisi fildişinden, sakalı, saçları ve elbisesi altındandı. Tasarım, bir ahşap çerçeveye altın ve fildişi levhaların tutturulmasıyla yapılmıştı. Olimpos'un havası çok fazla nemliydi. Bu yüzden fildişi levhaların çatlamaması için tapınağın altındaki özel bir havuzda bulundurulan bir yağ ile sürekli yağlanıyordu.
Roma imparatoru Theodosius I, M.S.255 yılında, bir dinsiz adeti olduğu gerekçesiyle olimpiyatları durdurdu. Daha sonra zengin Yunanlılar, heykeli Bizans'a taşıdılar. Heykel, M.S.462 yılında çıkan bir yangında yok oldu.
Olimpos'ta 1829'da Fransızlar tarafından burada bulunan bazı heykel parçaları Paris'te Louvre müzesinde sergilenmektedir.
Bugün, bölgedeki stadyum restore edilmiştir. Zeus tapınağıyla ilgili birkaç sütun haricinde hiçbir şey kalmamıştır. Heykel ise tamamen yok olmuştur. Ancak, o döneme ait bulunan paralar üzerindeki resimlerden, mabedin şekli hakkında ipuçları elde edilebilmiştir.

*** A.E.T. (Avrupa Ortak Pazarı) : 1957 yılında Roma’da Fransa, Federal Almanya, Belçika, Hollanda, İtalya ve Lüksemburg arasında imzalanan Roma Antlaşması ile kurulmuştur. 1972 yılında İngiltere, İrlanda ve Danimarka katıldı. 1981’de Yunanistan katıldı.
Türkiye ile A.E.T. arasında 1963 tarihinde Ankara’da imzalanan Ortaklık Antlaşmasına göre ortaklık 3 dönemde oluşacaktır :
1. Hazırlık Dönemi,

2. Geçiş Dönemi
3. Son Dönem
1 Ocak 1973 tarihinde başlayan geçiş döneminin amacı Türkiye ile A.E.T. arasında gümrük birliğini sağlamaktır.
Son dönemde A.E.T. ile Türkiye arasında gümrük birliği gerçekleştirilecek ve ekonomik politikalar arasında uyum sağlanmış olacaktır. Bu dönemin sonunda tam üyeliğe geçiş hazırlıkları da bitmiş olacaktır.
*** Karşılıklı Ekonomik Yardım Meclisi (COMECON) 1949 yılında Moskova’da toplanan ekonomik konferanstan sonra S.S.C.B., Macaristan, Polonya, Bulgaristan, Romanya ve Çekoslavakya arasında kuruldu. Sonra Arnavutluk ve Demokratik Almanya katıldı.
*** Milletlerarası uyuşmazlıklar :
1. Siyasal uyuşmazlıklar : Diplomatik yoldan çözülür.
2. Hukuksal uyuşmazlıklar : Hakemlik ya da yargı yoluna gidilir.
*** Uyuşmazlıkların diplomasi yoluyla çözülmesi şekilleri başlıca şunlardır :
1. Görüşme,
2. Dostça girişim,
3. Arabuluculuk,
4. Soruşturma komisyonları,
5. Uzlaştırma komisyonları,
6. B.M. Teşkilatınca uyuşmazlıkların çözümü
*** Bir uyuşmazlık B.M.Güvenlik Konseyi gündeminde bulunduğu sürece Genel Kurul bununla ilgilenemez. Güvenlik Konseyi gündemi dışında bulunan uyuşmazlıklar hakkında Genel Kurul tavsiye kararı alabilir.
*** Milletlerarası hakemlik : 1957 tarihli Strasbourg Sözleşmesi’ne göre hakem mahkemesi 5 üyeden oluşmaktadır. Birer üye uyuşmazlığa taraf olan devletlerden, başkan ve iki üye 3. devletler tarafından ve tarafların vatandaşı olmayan kişiler arasından seçilir. Hakemlik organının vereceği karar, uyuşmazlığı kesin olarak çözer. Hakem kararına uymak zorunludur. 1957 Avrupa Sözleşmesine göre bir taraf karara uymazsa, diğer taraf sorunu Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesine götürebilir.
*** Milletlerarası uyuşmazlıkların yargı yoluyla çözümünü sağlamak için B.M. Antlaşmasına ek olarak Milletlerarası Adalet Divanı Statüsü kabul edilmiş ve bu statü gereği Divan’ın yargıçları 1946 yılından itibaren La Haye’de çalışmaya başlamışlardır.
*** Harp Hukukunun Amacı :
1. Savaşanları ve savaş dışı kalanları gereksiz ızdıraplardan korumak
2. Düşman eline düşen kişilerin, özellikle savaş tutsaklarının, yaralıların, hasta ve sivillerin bazı temel insani haklarını korumak
3. Uygarlık eserlerinin harbin etkilerinden zarar görmesini önlemek
4. Barışın yerleşmesini kolaylaştırmaktır.

*** Harp Hukukunun kaynakları başlıca: milletlerarası teamül (örf ve adet) kuralları ile çok taraflı milletlerarası antlaşmalardır.
Harp Hukuku ile ilgili teamül kuralları arasında Harp Hukukunun temel prensipleri olarak adlandırılan başlıca 3 kural hatıra gelir. Bunlar “Askeri Zaruret”, “İnsanin Davranış Kurallarına Uyma” ve “Mertlik” tir.
*** 1949 tarihli 4 ayrı Cenevre Sözleşmesi vardır. Bunlar, savaş tutsaklarına yapılacak işlemler, Kara ve deniz savaşında yaralıların durumunu iyileştirme ve savaşta sivil halkın korunması hakkındadır.
*** Harp Hukuku kuralları ile ilgili sözleşmelerin bir kısmında yeralan çekinceler (itirazi kayıt) bu sözleşmelerin bağlayıcı güçlerini de büyük ölçüde azaltmaktadır.
*** Dayanışma koşuluna göre; akit devletlerden biri sözleşmeye aykırı davranırsa, sözleşmeyi çiğnerse yada savaş sözleşmeyi onaylamamış bir devlet katılırsa, öteki akit devletler de kendilerini sözleşmeye bağlı saymayabilmektedirler. (1864, 1906 sözleşmeleri ve 1907 La Haye Sözleşmeleri)
*** 1949 tarihli 4 ayrı Cenevre Sözleşmesinde ise böyle bir “dayanışma koşulu” yoktur.
*** Harp durumunun başlamasından itibaren savaşan devletler arasında Harp Hukuku, tarafsız devletler arasında Tarafsızlık Hukuku kuralları uygulanacaktır.
*** 1907 La Haye Sözleşmesi’ne göre harp ilan edilmeden diğer devlet ülkesinin sınırını geçen Silahlı Kuvvetler personeline diğer devletin eşkıya işlemi yapması ve onları Harp Hukuku’nun sağladığı kolaylıklardan faydalandırmaması mümkündür. Yine aynı sözleşmeye göre harp ilanının gerekçeli olması gerekir.
*** Anayasamıza göre harp ilanına yetkili organ T.B.M.M.dir.
*** Harbin sona ermesi : 4 biçimde olur.
1. Savaşmayı durdurmak,
2. Savaşan devletin devlet kişiliğinin son bulması (Deballatio),
3. Koşulsuz teslim,
4. Barış antlaşması,
*** Savaşan devletlerin birbirlerine karşı düşmanca eylemlerin hazırlığını yapacakları ve uygulayacakları bölgeye “savaş bölgesi” denir. Kural olarak, savaşan devletlerin kara, deniz ve hava ülkeleri ile açık deniz üzerindeki hava sahasıdır.
*** Askeri harekat sahası (veya savaş sahnesi) ise; savaş bölgesi içinde savaşan devletlerin düşmanca eylemlerin fiilen uygulandığı kara, deniz ve hava parçalarıdır.
*** Süveyş Kanalı 1888 tarihli İstanbul Sözleşmesi, Panama Kanalı 1901 tarihli Hay-Pauncecefote Antlaşması, Magellan Boğazı ise 1881 tarihli Buenos-Aires Antlaşması ile tarafsızlaştırılarak askeri harekat sahası dışında tutulmuşlardı.
*** Savaşan kuvvetler silahlı kuvvetler bünyesinde :
1. Savaşanlar (muharipler) ve geri hizmetlerde çalışanlar (hastabakıcılar, doktorlar, askeri din adamları, haberciler gibi)
2. Savaşmayanlar (gayri muharipler)
*** 1925 Cenevre Protokolü ile zehirli gazların ve bakteriyolojik silahların kullanılması yasaklanmıştır.
*** Nükleer silahların yasaklanması konusunda milletlerarası alanda yapılan ilk antlaşma, 1959 tarihli Güney Kutup Bölgesi Antlaşması’dır.

*** 5 Ağustos 1963 tarihinde Moskova’da(A.B.D., S.S.C.B. ve İngiltere arasında) imzalanan antlaşma : Bu antlaşmaya daha sonra Fransa ve Çin Halk Cumhuriyeti dışında hemen hemen bütün dünya ülkeleri katılmışlardır. Buna göre :
1. Atmosferik katmanlarda ve atmosferin üst katmanlarında,
2. Karasularında,
3. Açık deniz üstünde ve altında nükleer silahların denenmesi yasaklanmıştır.
Bu antlaşma yer altı nükleer denemelerini yasaklamamaktadır.
*** 1968 yılında A.B.D., S.S.C.B. ve İngiltere arasında imzalanan Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması önemlidir.

*** Kara harbinin yöntemleri :
1. Teslim olma hakkı,
2. Savaş aldatmaları,
3. Casusluk,
4. Taarruz, kuşatma, bombardıman
*** Casusluk yaptıktan sonra yakalanmadan kendi ordusuna katılan asker casus daha sonra düşman tarafından tutsak edilirse, savaş tutsağı olarak işlem görür ve önceki casusluk eyleminden ötürü cezalandırılamaz. Sivil casuslar ise daha sonra yakalanmaları halinde yargılanır ve cezalandırılabilirler.
*** Casusu yakalayan devlet onu kendi yasalarına göre cezalandırabilir.

*** 1954 La Haye Sözleşmesi : Savaşta Uygarlık Eserlerinin Korunması hakkındadır.
*** Savaş sırasında yaralanan, hastalanan ya da denizde kazaya uğrayanlardan kimlerin I ve II sayılı Cenevre Sözleşmeleri çerçevesinde korunacakları ve bakım görecekleri şöyle sıralanmıştır :
1. Silahlı Kuvvetlerin üyeleri,
2. Silahlı Kuvvetler içindeki milis ve gönüllü birliklerin üyeleri,
3. Örgütlenmiş direniş hareketine katılanlar,
4. Askeri uçakların sivil personeli,
5. Harp muhabirleri, ordu emrindeki müteahhitler,
6. Ticaret filolarının personeli,
7. Düşmanını yaklaşması üzerine kitlesel ayaklanmaya kalkışmış ve silaha sarılmış işgal edilen ülke halkı.
*** Genel olarak siviller, askeri harekata doğrudan doğruya yada dolaylı olarak katılmayan kimseler, harp işgali altındaki ülkelerde bulunsalar dahi savaş tutsağı olarak alınamazlar, bunların serbest bırakılmaları gerekir.
*** Savaş tutsağı olabilecek kimseler :
1. Silahlı Kuvvetlerin üyeleri,
2. Silahlı Kuvvetler içindeki milis ve gönüllü birliklerin üyeleri,
3. Üzerlerinde ayırtedilebilir işaret ve başlarında sorumlu bir kişiyle, silahlarını görünür bir biçimde taşıyan diğer milisler,
4. Elinde tutan devletçe tanınmayan bir hükümete yada makama bağlı olduklarını ileri süren düzenli silahlı kuvvetlerin üyeleri,
5. Askeri uçakların sivil personeli, harp muhabirleri, ordu emrindeki müteahhitler, askerin dinlenmesini ve eğlenmesini sağlamakla görevli birliklerin personeli.
6. Ticaret filolarının personeli ile sivil uçakların mürettebatı,
7. Silahlarını görünür biçimde taşımak kaydıyla silaha sarılan işgal edilmemiş bir ülkenin halkı,

*** Savaş tutsakları sorguları sırasında ancak soyadını, adını, doğum tarihini ve sicil no’sunu bildirmekle yükümlüdürler.
*** Tutsakların kişisel eşyaları ile madeni miğfer ve gaz maskeleri bırakılacak, diğer askeri donatım malzemesi alınacaktır.
*** Savaş tutsaklarından sağlık durumu elverişli olanlar yaş, rütbe ve bedensel yetenekleri dikkate alınarak ve özellikle, kendilerini ruh ve vücut bakımından sağlık içinde bulundurmak amacıyla çalıştırılabileceklerdir. Subaylar kesinlikle çalışma yükümü altında tutulmayacaklardır.
*** Tutsakların çalıştırılabileceği işler :
1. Ziraat işlerinde,
2. Maden makine veya kimya sanayinde,
3. Askeri nitelikte yada askeri amaçlara yönelik olmayan taşıma ve donatım işlerinde,
4. Ticaret ve endüstri işlerinde,
5. Ev hizmetlerinde,

6. Askeri nitelikte olmayan kamu hizmetlerinde
*** Tutsak kampları havadan görülecek biçimde savaş tutsağı anlamına gelen PW yada PG harfleri ile işaretlenmelidir.

*** Savaş tutsaklarına tutsak edilmelerinden hemen sonra ya da bir kampa varmalarından başlayarak, engeç 1 hafta içinde ailesine yada Savaş Tutsakları Merkez Ajansı’na örneği sözleşmede görülen bir kart gönderme olanağı sağlanacaktır.
*** Kaçmayı başaran bir tutsak yeniden tutsak düşerse önceki kaçmasından dolayı cezalandırılmayacaktır.
*** İyileşemeyecek derecede yaralı yada hasta olup, zihinsel ve bedensel yetenekleri sürekli olarak çok azalmış bulunanlar, 1 yıl içinde iyileşmesine olanak görülmeyenler doğrudan doğruya ülkelerine gönderileceklerdir.
*** B.M. Genel Kurulu 1952 tarihli kararıyla zorunlu geri vermeye karşı çıkmıştır.
*** Askeri kuvvetlerin düşman ülkesi içerisinde ilerlemesine istila denir. İşgal hem istila ve hemde ülkenin yönetimini geçici olarak ele almaktır. Genel olarak istila işgal ile sonuçlanır. Harbin devamı boyunca işgal edilen ülke işgal eden devlete katılamaz.

*** Tarafsız devletlerle savaşan devletler arasındaki kısıtlanmış ticaret özgürlüğü konuları:

1. Savaş kaçağı,
2. Abluka,
3. Düşmanca yardım.
*** Harpte doğrudan doğruya kullanılabilecek her türlü silah ve diğer askeri malzeme kesin savaş kaçağı mallardır. Zapt ve Müsadere Kanunumuza göre, savaş amaçları için olduğu kadar barış amaçları için de kullanılabilen ve T.C. Hükümetince ilan edilen listede bulunan ve düşman silahlı kuvvetlerinin yada düşman yönetim makamlarının kullanılmasına özgü her türlü eşya ve maddeler şarta bağlı savaş kaçağı sayılırlar.
*** Kanunlarımıza göre, savaş kaçağı taşıyan araçlara el konulur. Savaş kaçağı değer, ağırlık, hacim yada navlun bakımından yükün yarısını aşarsa, bu taşıt araçlarına zoralım (müsadere) uygulanır. Savaş kaçağı taşıyan tarafsız devlet gemilerine de zoralım uygulanır.
*** Harbin başlamasından önce yolculuğa çıkmış bulunan yada taşıdığı malın savaş kaçağı olduğundan haberi bulunmayan, yada bunu bilmekle birlikte savaş kaçağı malı boşaltmayan gemideki savaş kaçağına ancak bir tazminat karşılığında zoralım (müsadere) uygulanabilir (kanunlarımıza göre). Bu durumda olan geminin yükünün yarısından fazlası savaş kaçağı olsa bile müsadere edilmesi mümkün değildir.
*** Ablukanın başlıca 3 çeşidi vardır :
1. Askeri ve stratejik abluka,
2. Ticaret ablukası,
3. Kağıt üzerinde abluka,
*** Milletlerarası nehirlerde, nehire kıyısı olan tarafsız bir devlet varsa, bu nehirlere abluka uygulanmaz. Süveyş Kanalı ile Panama Kanalına abluka uygulanmayacağına dair milletlerarası antlaşmalar vardır.
*** Ablukanın geçerli olabilmesi için başlıca 3 şart vardır :
1. Ablukanın ilanı
2. Ablukanın tebliği
3. Ablukanın etkin olması
*** Ablukanın yarılması sayılmayan durumlar : kötü hava koşulları, kumanya ve başka gereksinimleri karşılamak için abluka altına alınmış yere kesinlikle gitme zorunluluğu, abluka başlamadan önce limanda bulunan tarafsız bir geminin limandan çıkması
*** Zapt ve Müsadere Kanunumuza göre bilerek abluka edilen kıyıya yaklaşmaya veya kıyıdan ayrılmaya girişen gemiye, elkoyma (zapt ve zoralım- müsadere) uygulanır. Ayrıca bu gemideki mala da el konur. Ancak malın sahibi yükleme sırasında ablukadan haberi olmadığını kanıtlayabilirse, mala zoralım uygulanmaz.
*** Savaş kaçağı daha çok mallar ve eşya ile ilgili bir ticaret sınırlaması biçiminde belirirken, düşmanca yardım savaşanlardan birine insan yada haber göndermek, bir gemiyi yada birtakım başka hizmetleri savaşanlardan birinin yararlanmasına sunmak biçiminde ortaya çıkmaktadır.
*** Düşmanca yardımda bulunan gemilere elkonur (zapt) ve zoralım (müsadere) uygulanır. Bu gemiye karşı Devletler Hukukunun elverdiği ölçüde silah da kullanılabilir.
*** Zapt ve müsadere hakkı :
1. Açık denizlerde,
2. Karasularında,
3. İçsularda,
4. Hakimiyet altındaki sularda uygulanabilir.
*** Bonas Fides : iyi niyet casus belli : savaş nedeni
exequatur : buyrultu pact punt servanda : verilen söze bağlılık
persona non grata : istenmeyen kişi status quo : şimdiki durum
status quo ante : önceki durum

8-HABERİ MUZARİ FİİL OLAN NAKIS FİİLLER (Kade ve Benzerleri)    

     كاد soyundan olanlar, önüne geldikleri isim cümlesindeki mübtedayı isim kılarak merfu bırakır, haberi ise kendilerinin haberi kılar ve mansub yaparlar, şu kadar var ki, haber, daima muzari fiil ile başlayan fiil cümlesi olur. Bunlarında anlamları sadece merfu isimleriyle tamam olmaz ve habere ihtiyaç gösterir.

     كاد soyundan olan bu nakıs fiiller 3 çeşittir: Murakabe (yakınlık),  Reca (ümit) ve  Şuru (başlama) Fiilleri

     a)Murakabe (yakınlık) fiilleri: Haberde belirtilen şeyin meydana gelmesinin yakın olduğunu bildirirler. Bunlar:    كرب   اوشك   كاد    fiilleridir.

     Yaprak nerede ise düşecek           كاد الورق يسقط

     Mal nerede ise tükenecek             اوشك المال ينفد

     Su nerede ise donacak                 كرب الماء يجمد

     b)Reca (ümit) fiilleri: Haberde belirtilen şeyin meydana gelmesinin umulduğunu bildirirler.

Bunlar:   اخلولق   عسى   حرى   fiilleridir.

     Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder        عسى ربكم ان يرحمكم

     Umulur ki hasta iyileşir                                حرى المريض ان يبرأ

     Umulur ki kar yağar                                    اخلولق الثلج ان ينزل

     c)Şuru (başlama) Fiilleri: Haberde bildirilen işe başlandığını bildirirler. Bunlar:  اقبل  علق  اخذ  جعل

 هب  ابتدأ  قام  انبرى شرع  أنشأ  طفقfiilleridir.

     Çocuk ağlamaya başladı               أخذ الولد يبكى

     Çocuk okumaya başladı                شرع الطالب يقرأ

     Çocuk haykırmaya başladı            جعل المجنون يصرخ

9- MEDH (ÖĞME) VE ZEM (YERME) FİİLLERİ (Ni’me ve Bi’se)

     Arapçada, öğme için  نعم  , yerme için de  بئس  donmuş fiilleri kullanılır. Bu donmuş fiillerden sonra merfu iki isim bulunur.

     Halid iyi hocadır       نعم الاستاذ خالد

     Cümlesindeki  نعم  donmuş bir fiildir. Yalnız mazi sıygası vardır.  الاستاذ  cümlede faildir, merfudur. İkinci isim, yani  خالد  kelimesine mahsus denir, o da merfudur.

     Mahsus, misalde görüldüğü gibi, fiilden daha sonra gelirse, ya mahfuz bir mübtedanın haberidir (mahfuz mübtedanın takdiri  الممدوح   veya   المذموم  olur) veya kendisi, geriye bırakılmış mübtedadır (muahhar mübtedadır), haberi de kendinden önceki cümledir. Yani, cümledeki mahsus kelime mübteda olunca, cümle aslında şöyle olabilir.

     Halid iyi hocadır         خالد       نعم  الأستاذ           

                                                     Fail     fiil       mübteda    

                                                          Haber

     Not: Öğme ve yerme için kullanılan   نعم  ve   بئس  donmuş fiillerin müennesleri  نعمت  ve  بئست  dir.

6-FİİLLERİN BÖLÜMLERİ (Aksamusseba ): Fiiller, kök harflerinin cinsine göre bölümlere ayrılır. Bu şöyle gösterilir.

………………………………FİİL………………………………

                       İLLETLİ                                                                      SAHİH

     (Kök harflerinden biri veya ikisi)                                       (Kök harflerinden hiçbirisi) 

              illetli harf olan fiil                                                        illet harfi olmayan fiil

      …………………………………………………                               ………………………………

7-Lefif         6-Nakıs         5-Ecvef       4-Misal                     3-Muzaaf    2-Mehmüz    1-Salim

     Fiil, kökünü meydana getiren harflerin cinsi bakımından böyle 7 bölümde incelendiği için, bu yedi bölüme “el-Aksamu’s-Seb’a” denir.

     1-Salim Fiil: Kökünü teşkil eden harfler içinde hemze veya illet harfi bulunmayan, aynı harften de iki tane bulunmayan fiildir.

     Sevindi   فرح

     2-Mehmüz Fiil: Kökünü teşkil eden harflerden biri hemze olan fiildir.

     Okudu   قرأ                 sordu  سأل                 izin verdi   اذن

     3-Muzaaf Fiil: Kökünü teşkil eden harflerden ikisi aynı olan fiildir.

     Serpti   رش                Uzattı   مد                  yardı   شق

     4-Misal Fiil: Kök harflerinin ilki vav yahut ya olan fiildir.

     Buldu   وجد                gerekti   وجب            uyandı   يقظ

     5-Ecvef Fiil: Kökünü teşkil eden harflerden ortadaki harf illet harfi (ا و ى  ) olan fiildir.

     Der  يقول             dedi      قال        yürür   يسير            yürüdü  سار

     6-Nakıs Fiil: Kök harflerinden sonuncusu illet harflerinden biri olan fiildir.

     Korktu   خشى                 çağırdı, dua etti   دعا

     7-Lefif Fiil: Lefif fiilin 2 harfi birden illetlidir. Bu iki illet harfi bitişik olursa o fiil makrun lefif, ayrı olursa mefruk lefif’dir.

     Makrun Lefif:    dürdü    طوى                         Mefruk Lefif:    korudu   وقى

7-NAKIS FİİLLER (Kane ve Benzerleri): Nakıs fiiller isim ve haber alırlar. Bunlara genel olarak kane ve benzerleri denir.

     Allah her şeyi bilen, her şeyden haberi olandır.            كان الله عليما خبيرا

       Bunlar, anlamlarının tam ortaya çıkması için tek başına isimleri yeterli olmayıp habere ihtiyaç gösterirler. Nakıs fiiller denilmesinin sebebi de budur.

     Bunlar isim cümlesinin başına gelerek Mübtedayı merfu, haberi de mansub okuturlar.

     1- كان  “idi, oldu, olmak, ol” anlamlarına gelir.

     Ahmet zengin idi    كان احمد غنيا           Ahmet zengindir    احمد غنى

     Hasta uyuyordu     كان المريض نائما

     2- صار  “oldu, dönüştü” anlamını ifade eder. Bir durumdan başka bir duruma dönüşmeyi belirtir.

     Un ekmek oldu     صار الدقيق خبزا

     3-  اصبح  nitelediği ismin belirtilen sıfata sabah vaktinde sahip olduğunu gösterir.

     Adam (sabah vakti) hasta oldu    اصبح الرجل مريضا          Adam hastadır  الرجل مريض

     4-  امسى  nitelediği ismin belirtilen sıfata akşam vakti sahip olduğunu belirtir.

     Tüccar (akşam vakti) iflas etti       امسى التاجر مفلسا

     5-  اضحى  nitelediği ismin belirtilen sıfata kuşluk vaktinde sahip olduğunu gösterir.

     İşçi (kuşluk vakti) yoruldu        اضحى العامل متعبا

     6-  ظل  nitelediği ismin belirtilen sıfata sahip olarak devam ettiğini belirtir.

     Cadde kalabalıklaştı       ظل الشارع مزدحما

     7-  بات  nitelediği ismin belirtilen sıfata gece sahip olduğunu, o şekilde gecelediğini belirtir.

     Hasta geceyi kıvranarak geçirdi       بات المريض متألما

     Not: Bu beş fil genel olarak “oldu” diye tercüme edilir. Ancak bu olmanın zamanı fiile göre değişir.

     8- ليس “değildir, hayır” anlamındadır.

3-EMİR  FİİLLER: Bir işin yapılmasını veya olmasını emretmek için kullanılır.

      Git  اذهب                   öl   مت                  oku  اقرأ   

            Emir Fiilin Çekimi

                  Muhatab       Muhataba

Cemi       اذهبن      اذهبوا 

Tensiye    اذهبا       اذهبا  

Müfret    اذهبى      اذهب 

4-İSMİ FAİL: Fiilden türeyip, bir işi yapanı gösteren kelimeye ismi fail denir. Sülasi mücerret (üç harfli) bir fiilin ismi faili,  فاعل  vezninde olur.

yazıcı        كاتب       ß   yazdı        كتب

öldüren      قاتل       ß   öldürdü    قتل

açan          فاتح       ß    açtı         فتح

     Diğer fiillerin ismi failleri şöyle yapılır: Muzari fiilin başındaki muzarilik harfi atılıp yerine ötreli bir mim harfi getirilir.

      حاسب            يحاسب            محاسب

 Not: ismi fail, bazen, isim olarak kullanılır.

     Öğretici, Öğretmen      معلم       ß      öğretmek      علم

     Sürücü, şöför             سائق       ß       sürmek       ساق

5-MALUM VE MECHUL FİİLLER  (Etgen ve Edilgen Fiiller)

     Faili anılan fiil etkendir.

     Öğrenci kapıyı açtı     فتح الطالب الباب    cümlesindeki   فتح  fiilinin faili olan الطالب anılmıştır, dolayısıyla  فتح  Fiili etkendir. Arapçada etken fiile malum fiil denir. 

     Faili anılmayan fiil edilgendir.

     Kapı açıldı  الباب فتح   cümlesinde ise,  فتح  fiilini işleyen anılmamıştır. dolayısıyla  فتح  Fiili edilgendir. Arapçada edilgen fiile mechul fiil denir.

     Mazi kalıbındaki malum bir fiili mechul yapmak için, sondan bir önceki harf kesre ile, diğer harekeli harfler ise zamme ile harekelenir. Son harfe dokunulmaz.

yazıldı          كتب           ß     yazdı           كتب

düzenlendi    رتب          ß    düzenledi     رتب

öğrenildi       تعلم           ß    öğrendi        تعلم

çıkarıldı        استخرج    ß    çıkardı          استخرج

     Muzari kalıbındaki malum bir fiili mechul yapmak için, ilk harfi zamme ile, sondan bir önceki harfi ise fetha ile harekelenir.    

yazılır          يكتب          ß     yazar          يكتب

düzenlenir    يرتب          ß    düzenler      يرتب

öğrenilir       يتعلم           ß    öğrenir        يتعلم

çıkarılır        يستخرج      ß    çıkarır          يستخرج

2- FİİL

     Arapçada, fiilin başlıca üç kalıbı vardır:

     1-Geçmiş zaman = mazi

     2-Şimdiki, Geniş ve Gelecek zaman = muzari

     3-Emir

1-MAZİ FİİL: Bir işin geçmişte yapıldığını veya olduğunu, kesin olarak bildirir.

      Gitti  ذهب             öldü  مات              okudu  قرأ        

      Arapçada mazi siygası, Türkçedeki dili geçmiş ve mişli geçmiş kipleri karşılığıdır.

                  Mazi Fiilin Çekimi

                 Gaib         Gaibe        Muhatab      Muhataba

Cemi        كتبتن      كتبتم       كتبن      كتبوا

Tensiye  كتبنا      كتبتما      كتبتما      كتبتا       كتبا  

Müfret        كتبت      كتبت      كتبت       كتبت      كتب

     Mazi fiilin olumsuzu 

     1-Mazinin olumsuzu ما  İle yapılır.

     Ahmet gelmedi        ماجاء  احمد

     2- لا  İle olumsuz yapılan maziler gereklilik de ifade eder.

      Onu görmemem gerekir.      لارأيته

2-MUZARİ FİİL: Bir işin yapılmakta olduğunu veya yapılacağını gösterir. Hem şimdiki zamanı hem de geniş zamanı ifade eder.

      Gider,gidiyor   يذهب          ölür,ölüyor   يموت           okur,okuyor   يقرأ    

                  Muzari Fiilin Çekimi

                 Gaib         Gaibe       Muhatab    Muhataba

Cemi      تكتبن     تكتبون     يكتبن     يكتبون

Tensiye  نكتب     تكتبان    تكتبان      تكتبان    يكتبان 

Müfret       اكتب     تكتبين     تكتب      تكتب      يكتب

     Muzari fiilin olumsuzu (Şimdiki zamanın-Geniş ve gelecek zamanın olumsuzu)

     1-Muzari fiilin evveline ما gelince Nefy-i hal (şimdiki zamanın olumsuzu) meydana gelir.

     Okumuyor     ما يقرأ

     2-Muzari fiilin evveline لا   gelince Nefy-i istikbal (gelecek ve geniş zamanın olumsuzu) meydana gelir.

     Sormaz, sormayacak       لايسأل

     Not: Çok defa  ما  ile لا  birbirlerinin yerine kullanılmakta

     3-Muzari fiilin evveline لن  gelince, Nefy-i istikbal (gelecek zamanın olumsuzu) meydana gelir. Muzari fiilin sonu da mensub olur.

     Gitmeyecek        لن يذهب

     4-Muzari fiilin evveline  لم gelince, geçmiş zamanın olumsuzu meydana gelir. Muzari fiilin sonu da cezm olur.

     İşitmedi      لم يسمع (ما سمع)

     Not:   لم  İle yapılan menfi  ما  getirmekle yapılan menfiden daha kuvvetlidir.

     5-Muzari fiilin evveline   لما   gelince, geçmiş zamanın olumsuzu meydana gelir. Muzari fiilin sonu da cezm olur. İşin henüz olmadığını (olumsuz durumun süregeldiğini) anlatır.

     Ali bir kitap satın aldı, henüz okumadı              اشترى على كتابا ولما يقرأه

     6-Muzari fiilin evveline bir işin olmamasını istemek için emir  لا  sı getirilir. Muzari fiilin sonu da cezm olur. 

     Kitabı okuma        لاتقرأ الكتاب